Bodrum Bitez Aktur: Mandalin Bahçeleri Arasında Bir Sayfiye Vahasının Yarım Asrı

I. Saat 08.15: Bitez Koyu, Mandalina Kokusu ve Kireç Badana

1985 yılının ılık bir haziran sabahıydı. Saat tam 08.15’ti.

Bitez Koyu’ndan esen tatlı sabah meltemi mandalina bahçelerini dalgalandırıyordu.

Beyaz narenciye çiçeklerinin taze kokusu bütün vadiyi sarmıştı.

Bitez Aktur’un taş döşeli dar sokaklarında süpürge sesleri yankılandı.

Emekli Edebiyat Öğretmeni Şaziye Hanım taş avlusunu süpürüyordu.

Mor begonvil yaprakları beyaz kireç sıvalı masif duvarın dibine dökülmüştü.

Sokağın başından Bitezli emektar bahçıvan Ali Dayı göründü.

Eşeğinin sırtındaki tahta sepetlerde taze çağlalar ve yeşil mandalinalar vardı.

Şaziye Hanım süpürgeyi duvara dayadı. Gülümseyerek selam verdi.

— “Ali Dayı, bu sabah bahçe nasıl kokuyor öyle?”

— “Mandalinalar çiçeğe durdu Şaziye Hocam. Bu yıl mahsul çok bereketli olacak.”

— “Bize iki kilo kütür kütür çağla ayırdın mı?”

— “Ayırmaz mıyım hiç! Sepetin en altına sizin için koydum.”

— “Bodrum çarşısı yine kalabalıklaşmış diyorlar.”

— “Aman hocam, çarşı gürültüden geçilmiyor. Bitez’in taşına toprağına kurban olun siz.”

— “Haklısın Ali Dayı, burası yeryüzü cenneti.”

— “Allah bu sükuneti bozmasın hocam.”

Ali Dayı eşeğini yavaşça sürdü. Nalların taş sokaktaki ritmik sesi mandalina dalları arasında kayboldu.

Sabah güneşi beyaz taş evlerin masif cephelerini aydınlattı.

Burası Datça Aktur’un öz kardeşiydi.

Bodrum’un çılgın kalabalığına inat, mandalina ağaçlarının gölgesinde yaşayan eşsiz bir vaha uzanıyordu.

---

II. 1971 Vizyonu: Vali Özer Türk ve EPA Mimarlık

Bodrum Aktur’un doğuşu Türk turizm tarihinin altın sayfalarından biridir.

1971 yılında Muğla Valisi Özer Türk tarihi bir kıyı kalkınma hamlesi başlattı.

Kuşadası ve Datça’dan sonra rotasını Bodrum’a çevirdi.

O yıllarda Bodrum sadece küçük bir süngerci kasabasıydı.

Bitez ise uçsuz bucaksız mandalina bahçeleriyle kaplı bakir bir ovaydı.

Ak-Tur Turizm ve Endüstri A.Ş. Bitez’in batı yamacındaki tepeyi satın aldı.

1973 yılında açılan mimari yarışmayı usta mimar Ersen Gürsel ve EPA Mimarlık kazandı.

Peyzaj tasarımını ise efsane orman profesörü Besalet Pamay üstlendi.

Mimari felsefe tek bir temel ilkeye bağlandı: Coğrafyayı ezmemek, coğrafyayla bütünleşmek.

Arazideki hiçbir mandalina ağacı sökülmedi.

Evler mandalina bahçelerinin doğal sınırlarına göre kademelendirildi.

Bodrum’un geleneksel kule tipi taş evleri modern bir gözle yeniden yorumlandı.

Karakaya ve Yalıkavak köylerinden geleneksel taş ustaları getirildi.

Doğal taşlar harçsız gibi görünen bindirme tekniğiyle örüldü. Masif duvarlar beyaz kireçle sıvandı.

Her taş tek tek murçla yontuldu. Duvar kalınlıkları yarım metreyi buldu.

Çatılarda geleneksel kiremit yerine düz toprak dam estetiği korundu.

Yağmur olukları antik çağların kiremit künkleriyle donatıldı.

Kapı ve pencerelere Bodrum’un geleneksel çivit mavisi rengi sürüldü.

Geniş saçaklar, gölgeli taş avlular ve dar sokaklar tasarlandı.

Sitenin kalbine geleneksel Akdeniz çarşılarını andıran Aktur Arasta meydanı yerleştirildi.

Burada taş fırın, manav, çay bahçesi ve küçük zanaatkar dükkanları açıldı.

Yerleşim doğanın içinde adeta eridi.

Dışarıdan bakan biri burayı yüz yıllık kadim bir Ege köyü zannederdi.

---

III. Arasta Meydanı, Reçel Kazanları ve Sabah Ritüeli

Bitez Aktur’da hayat sabahın ilk ışıklarıyla Arasta Meydanı’nda başlardı.

Meydandaki asırlık çınar ağacının altına hasır iskemleler dizilirdi.

Taş fırından çıkan susamlı gevreklerin kokusu taze kahve kokusuna karışırdı.

Sitenin sakinleri sabah gazetesini almak için meydana yürürdü.

Burada herkes birbirini kırk yıldır tanırdı.

Eski hariciyeciler, emekli büyükelçiler, mimarlar ve yazarlar aynı masada otururdu.

Meydandaki kahvede çaylar ince belli porselen tabaklı bardaklarda servis edilirdi.

Eski Paris Başkonsolosu Muammer Bey gazetesini katlayıp yanındaki Mimar Haldun Bey’e döndü.

— “Haldun Bey, bizim arastanın taş döşemeleri ne kadar asil duruyor.”

— “Ersen Gürsel burayı çizerken yabancı tatil köylerini değil, Ege köylerini örnek aldı Muammer Bey.”

— “Bodrum merkezdeki çirkin betonlaşma buraya giremedi.”

— “Çünkü tüzükte tek bir taviz dahi verilmedi.”

— “Dün bir komşu panjurlarını kahverengiye boyamaya kalkmış.”

— “Hemen zabıtaya haber verdik. Çivit mavisinden başka renk sürmek yasaktır.”

— “Çok şükür, nizamımız bozulmasın.”

Sonbahar aylarında ise taş avlularda büyük bir reçel şöleni yaşanırdı.

Bahçelerden toplanan taze Bodrum mandalinaları soyulurdu.

Bakır kazanlar avlularda odun ateşinin üzerine kurulurdu.

Kazanlarda kaynayan mandalina reçelinin narenciye kokusu bütün sokaklara yayılırdı.

Komşular birbirlerine reçel kavanozları hediye ederdi.

Sitenin sokakları motorlu taşıtlara tamamen kapalıydı.

Arabalar sitenin dışındaki otoparkta toplanmıştı.

Evlerin arasına sadece yayalar ve bisikletliler girebilirdi.

Bu sayede çocuklar sokaklarda çamurdan kaleler yapar, mandalina dallarından meyve toplardı.

Sessizlik o kadar derindi ki, öğle saatlerinde bahçedeki kertenkelelerin hışırtısı bile duyulurdu.

---

IV. Bitez Koyu’nun Sığ Denizi ve Sarnıç Suları

Sitenin kumsalı Bitez Koyu’nun en korunaklı köşesine açılırdı.

Deniz burada yüz metre boyunca sığ ve çarşaf gibiydi. Dipteki kum kadife gibi yumuşaktı.

Kumsal boyunca sıralanan tahta gölgeliklerin altında hasır şezlonglar dururdu.

Şezlonglara havlu atmak veya erken saatte yer tutmak sitede hoş karşılanmazdı.

Herkes denize girdiğinde boş bulduğu gölgeliğe otururdu.

Plajda müzik yayını kesinlikle yapılmazdı. Kasetçalar getiren gençler kibarca uyarılırdı.

Bodrum’un en büyük sorunu olan su kıtlığı Aktur’da tarihi yöntemlerle çözülmüştü.

Evlerin altına yağmur sularını toplayan geleneksel taş sarnıçlar inşa edilmişti.

Kış boyunca çatılardan akan yağmur suları bu sarnıçlarda filtrelenirdi.

Yaz aylarında bahçeler sadece bu sarnıç sularıyla sulanırdı. Şebeke suyu asla israf edilmezdi.

Kumsalın en büyük ritüeli saat 11.00’de koya yanaşan dondurmacı teknesiydi.

Küçük ahşap motor kumsala yanaşırken çıngırak çalardı.

Çocuklar denizin sığ sularından koşturarak tekneye ulaşırdı.

Mandalinalı ve sakızlı ev yapımı dondurmalar külahlara doldurulurdu.

Öğle sıcağında ise deniz tamamen tenhalaşırdı.

Saat 13.00 ile 16.30 arası Bitez’de kutsal siesta saatiydi.

Panjurlar kapatılır, çivit mavisi tahtaların arasından içeri hafif bir rüzgar sızardı.

Taş evlerin kalın duvarları dışarıdaki 40 derece sıcağı içeriye geçirmezdi.

Odalarda klima çalışmazdı. Tavan pervaneleri usul usul dönerdi.

Akşam serinliğinde ise Arasta Meydanı’ndaki eski zeytinyağı değirmeninde suluboya sergileri açılırdı.

Yaz tatilini burada geçiren ünlü ressamlar ve heykeltıraşlar eserlerini sergilerdi.

Sitenin tepe yamaçlarında ise arı kovanları vardı.

Sitenin emektar arıcıları çam ve narenciye balı üretirdi.

Her sonbaharda süzülen bu şifalı ballar cam kavanozlara doldurulup site sakinlerine paylaştırılırdı.

Geceleri mandalina bahçeleri arasında yapılan yürüyüşlerde binlerce ateşböceği karanlığı aydınlatırdı.

Gençler taş patikalarda sessizce yürür, mandalina yapraklarının kokusunu içlerine çekerdi.

---

V. Bodrum Curcunasına Karşı Taş Duvarların Savunması

1990’lardan sonra Bodrum uluslararası bir eğlence fabrikasına dönüştü.

Halikarnas Disko’nun lazerleri göğe yükseldi. Barlar Sokağı gece yarılarına kadar inledi.

Yarımadanın tepeleri kaçak beton villalarla dolduruldu.

Zeytinlikler ve mandalina bahçeleri acımasızca sökülüp otoparklara çevrildi.

Fakat Bitez Aktur bu vahşi rant tufanına karşı kendini korumayı bildi.

Site yönetimi mandalina bahçelerinin tapusunu ortak mülkiyet olarak kilitledi.

Tek bir ağacın dahi kesilmesine izin verilmedi.

Müteahhitlerin “bahçeleri söküp havuzlu rezidans yapalım” teklifleri kapıdan geri çevrildi.

Sitenin girişindeki nizamiyede güvenlik kontrolleri sıkılaştırıldı.

Dışarıdan gelen turist kafilelerinin site içine girip fotoğraf çekmesi yasaklandı.

Aktur bir turistik eğlence mekanı değil, özel bir yaşam alanıydı.

2015 yılında genç bir işletmeci arastadaki eski fırını modern bir gece kulübüne dönüştürmek istedi.

Yönetim kurulu derhal olağanüstü toplandı.

Kurucu üyelerden Emekli Yargıtay Üyesi Fahri Bey masaya yumruğunu vurdu.

— “Burası mandalina bahçesidir, disko açılamaz!”

— “Burada gece sadece bülbül sesleri duyulur!”

— “Gece kulübü isteyen gitsin Gümbet’te açsın!”

— “Biz bu taşları elli yıldır koruyoruz!”

— “Bu sükuneti hiçbir para satın alamaz!”

Karar oy birliğiyle alındı. Eski fırın yine fırın olarak kaldı.

Meydanda gece yine sadece cırcır böcekleri öttü.

Aktur Bodrum’un kalbinde bağımsız bir kültür adası olarak yaşamaya devam etti.

Her ekim ayında düzenlenen Aktur Mandalin Şenliği gelenekselleşti.

Bütün aileler meydana uzun tahta masalar kurdu.

Mandalinalı kekler, likörler ve kurabiyeler pişirildi.

Çocuklar mandalina kabuklarından fenerler yapıp gece denize bıraktı.

Bu şenlik sitenin toprağa olan sarsılmaz bağlılığını pekiştirdi.

Dönem	Çevre Koşulları	Mimari Koruma Düzeyi	Sosyolojik Doku
1973 - 1985	Bakir Bitez mandalinalıkları	Orijinal EPA Mimarlık planı	Kurucu memurlar, sanatçılar, hocalar
1986 - 1999	Bodrum turizm patlaması	Taş duvarlar ve mavi panjur koruması	Edebiyatçılar, hariciyeciler, emekliler
2000 - 2012	Bitez sahilinde beachleşme	Mandalina bahçelerinin ortak tescili	İkinci kuşak mirasçılar, sakinler
2013 - 2026	Aşırı lüks villa kuşatması	Tescilli sit alanı mücadelesi	Korunan taş mimari, yeşil vaha

---

VI. Sonsuz Begonviller ve Mandalina Masalı

Bugün 2026 yılında Bodrum Yarımadası tanınmaz bir beton yığınına dönüşmüş durumdadır.

Trafik kilitlenmekte, su kesintileri yaşanmakta ve gürültü sahilleri esir almaktadır.

Ancak Bitez Aktur’un beyaz taş kapısından içeri adım attığınızda zaman durur.

Hava birdenbire serinler. Burnunuza taze mandalina yaprağı ve adaçayı kokusu çarpar.

Beyaz badanalı taş evler, mor begonvillerin koyu gölgeleri altında derin bir uykudadır.

Arastadaki çınar ağacının altında hala eski emekliler gazetelerini okur.

Çivit mavisi tahta kepenkler hafifçe gıcırdar.

Bitez Aktur, modern Türk mimarlığının doğayla nasıl barışık kalabileceğinin yaşayan en büyük anıtıdır.

Rantın, paranın ve gürültünün fethedemediği nadir sığınaklardan biridir.

Akşamüstü güneş Bitez tepelerinin arkasında batarken taş duvarlar altın sarısına boyanır.

Denizden hafif bir meltem eser.

Yarım asırlık mandalina ağaçları bu topraklara kök salmaya devam eder.

Burada büyüyen çocuklar bugün kendi evlatlarına aynı taş sokaklarda bisiklete binmeyi öğretir.

Şehirler kirlenir, betonlar çatlar ama doğayla uyumlu mimari asırlar boyu yaşar.

Ve begonvillerin altından o kadim Ege felsefesi yükselir.

Hayat telaşa gelmez. Taşın serinliğine ve mandalinanın kokusuna sığınanlar asla yaşlanmaz.