Ayvalık Cunda ve Sarımsaklı Kordonunda Akşam Piyasası: Hakiki Roma Dondurmacısı Önünde Yazısız Kanunlar

I. Saat 20.45: Duş, Yeşil Saç Jölesi ve Kordona Çıkış Ritüeli

Ege veya Marmara kıyılarındaki bir yazlık beldesinde akşam saat 20.45, günün en kritik dönüşüm eşiğidir. Güneş deniz ufkunda kızıllaşarak kaybolmuş, gün boyu teni yakan o yapışkan tuzlu sıcaklık yerini karadan denize esen serin bir imbat rüzgarına bırakmıştır. Bu saat, kumsalın ilkel ve çıplak dünyasından kordon boyunun teatral ve cilalı sahnesine geçiş saatidir.

Sitenin iki katlı kooperatif evlerinin banyolarından peş peşe şofben sesleri ve boru tıkırtıları yükselir. Gün boyu kumsalda tuzla kavrulmuş, sırtları hafifçe kızarmış aile fertleri sırayla banyoya girer. Evin içinde çok tanıdık üç aroma birbirine karışır: Banyodan taşan İpek şampuan ve Hacı Şakir sabunu buharı, güneş yanıklarına sürülen Arko yağlı kremin o nostaljik kokusu ve mutfakta akşam yemeğinden kalan zeytinyağlı taze fasulye ile kızarmış patlıcan kokusu.

B-Blok Kat 1 Daire 3’ün dar banyo aynasının karşısında, 17 yaşındaki lise öğrencisi Berk ve teyze oğlu 18 yaşındaki Can durmaktadır. İki genç, akşam piyasasının en kutsal ritüelini icra etmektedir: Saç jöleleme seansı. Banyo tezgahının üzerinde duran yarım kiloluk devasa yeşil kavanoz, dönemin meşhur ıslak görünümlü ultra-sert jölesidir. Berk parmaklarını kavanoza daldırır, elinde yeşil ve kaygan bir peltemsi kütleyle çıkar. Avuçlarını birbirine sürtüp saç diplerine öyle bir kuvvetle uygular ki, saç telleri adeta çelik bir kask gibi dimdik havaya dikilir. Üzerine geçirilen dar kesim mavi polo yaka tişörtün yakaları hafifçe kaldırılır. Altına giyilen beyaz keten şort ve çorapsız geçirilmiş lacivert yelken ayakkabıları, akşam piyasası üniformasının tamamlayıcı unsurlarıdır.

Salondan anne Şule Hanım’ın sesi yükselir:

— “Berk! Nereye böyle jöle küpü gibi? Cüzdanını unutma, cebine anahtarı koy. Gece saat on biri geçirme, yarın sabah amcanlar Çanakkale’den gelecek, erkenden denize ineceğiz!”

Berk kapının kolunu çevirirken arkasına bile bakmaz:

— “Tamam anne ya, kordondayız işte, arkadaşlar bekliyor Meşhur Roma Dondurmacısı’nın önünde!”

Kapı kapandığı an, iki gencin adımları hızlanır. Çünkü kordon boyunda saat 21.00 ile 23.00 arası, bütün bir kış boyunca okul sıralarında veya büyük şehir apartmanlarında hayali kurulan o büyük açık hava panayırının altın vaktidir.

II. Roma Dondurmacısı Önündeki 50 Metrelik İnsan Sınavı

Kordon boyuna adım atıldığı anda insanı ilk karşılayan şey, binlerce insanın aynı anda çıkardığı uğultu, denizden vuran tuzlu yosun kokusu ve havada asılı duran vanilya, kızarmış lokma ve taze kavun aromasıdır. Ancak bu caddenin tartışmasız yerçekimi merkezi, 1978 yılından beri aynı köşede hizmet veren “Hakiki Meşhur Roma Dondurmacısı Veli Usta”nın dükkanıdır.

Dükkanın önünde uzanan kuyruk, sıradan bir alışveriş sırası değildir; toplumun bütün sınıflarının, yaş gruplarının ve karakterlerinin harmanlandığı 50 metrelik antropolojik bir kesittir. Kuyrukta en önde üç yaşında ağlayan çocuğunu zapt etmeye çalışan genç bir anne, onun arkasında kol kola girmiş kırk yıllık evli emekli bir albay çifti, onların gerisinde ise birbirlerine şakalar yaparak gülen sitenin ergen gençliği yer alır. Sıra yavaş ilerler ama kimse homurdanmaz; çünkü bu kuyrukta beklemek, kordon piyasasının mecburi bir parçasıdır.

Dükkanın içindeki dondurma tezgahı bir sahne gibi aydınlatılmıştır. Veli Usta’nın oğulları, paslanmaz çelikten silindirik dondurma kapaklarını açıp kaparken mekanik bir ritim tutturur: “ÇINNN… LOP… ÇINNN…” Metal spatulalar sakızlı dondurmanın elastik gövdesine dalar, usta bilek hareketiyle dondurmayı uzatır, havada bir takla attırıp gevrek kornet külahın içine yerleştirir.

Kuyrukta bekleyen Berk ile dondurma tezgahı arasındaki mesafe nihayet 1 metreye indiğinde, hayati karar anı gelir. Camın arkasındaki renk paleti kışkırtıcıdır: Çeşme sakızlı, Manisa karadutlu, Bursa şeftalili, hakiki Maraş kaymaklı ve neon sarısı kavunlu.

— “Delikanlı ne istiyorsun, çabuk söyle arkada sıra uzadı!”

Berk gözlerini vitrinde gezdirir:

— “Usta bana çift külah yap lütfen. Altta sakızlı, ortada kavun, en tepede de karadut olsun. Üzerine de fındık parçacığı serpiştir.”

Veli Usta’nın oğlu spatulayı üç kere şaklatır, tepeleme doldurulmuş külahı Berk’e uzatır:

— “Al bakalım şampiyon. Yalnız dikkat et, hava sıcak, karadut hemen salar kendini, tişörtüne damlatma!”

Paralar ödenir, dondurma teslim alınır. Ancak asıl fiziksel ve diplomatik mücadele tam bu anda başlar. Zira sıcaklığın 28 derece, nemin yüzde 70 olduğu bir Ege gecesinde, üç katlı bir külah dondurmanın erimeye başlaması tam 45 saniye sürer. Berk, bir eliyle külahın etrafına sarılmış ince peçeteyi dengelerken, diğer yandan dilinin ucuyla damlayan mor karadut şerbetini yakalamaya çalışır. Bu operasyon sırasında önünden geçecek olan diğer sitenin kızlarına havalı görünmek, dünyanın en zor koordinasyon sınavlarından biridir.

III. Kordon Voltasının Ritmik Koreografisi ve ‘Piyasa’ Bakışları

Dondurma ele alındıktan sonra, kordon boyunun yazısız ama kesin kanunlarla yönetilen yürüyüş parkuruna dahil olunur. Bu parkur, beldenin eski balıkçı barınağı ile kordonun sonundaki belediye çay bahçesi arasındaki yaklaşık 800 metrelik mermer veya andezit kaplama sahil yoludur.

Yürüyüşün yönü ve ritmi asla tesadüfi değildir. Kordon ahalisi, görünmez bir el tarafından organize edilmiş gibi iki ana şerit halinde akar: Denize yakın taraftan fener istikametine doğru gidenler ve dükkanların önünden limana doğru dönenler. Bu çift yönlü insan trafiği, saatte yaklaşık 1,5 kilometre gibi son derece düşük bir hızla hareket eder. Hızlı yürümek görgüsüzlük sayılır; çünkü kordon yürüyüşünün amacı bir yere varmak değil, varlığını cümle aleme ilan etmektir.

İşte “Piyasa Bakışı” adı verilen görsel iletişim sanatı bu düşük hızda icra edilir. Birbirine doğru yaklaşan iki genç grup arasındaki mesafe 10 metreye indiğinde, bakışlar hafifçe yere indirilir. Mesafe 3 metreye düştüğünde, gözler karşı tarafın saç kesimine, tişörtünün markasına ve ayakkabısına doğru milisaniyelik bir radar taraması yapar. Tam yan yana gelindiği anda ise, göz ucuyla hafif, kayıtsız ama derin bir bakış fırlatılır. Bu bakışın içinde şu mesaj kodlanmıştır: “Ben Deniz-Tur Sitesi’ndenim, seni dün havuz başında gördüm, farkındayım ama çok da umrumda değilmiş gibi yapıyorum.”

Berk ile Can karşıdan gelen Dumlupınar Sitesi’nin kız grubunu fark eder. Berk hemen külahını arkaya doğru saklamaya çalışır, çünkü çenesine damlayan kavunlu dondurma damlası karizmasını tehdit etmektedir. Yanından geçtikleri an kızlardan biri hafifçe gülümser. Berk kuzenine dönerek fısıldar:

— “Gördün mü oğlum? Baktı vallahi baktı! Dün voleybol sahasında servis atan kız değil mi o?”

Can arkasına bakmadan profesyonelce uyarır:

— “Geriye dönüp bakma lan hemen! Ağır ol biraz. İskeleden dönerken bir daha karşılaşacağız nasılsa. Dondurman tişörte aktı bu arada, sil çabuk.”

Bu koreografi gece boyunca en az dört kez tekrarlanır. Her turda bakışların dozu biraz daha artar, gülümsemeler biraz daha belirginleşir ama kordonun yazısız adabı gereği ilk turda asla doğrudan konuşulmaz; bu ritüel birkaç akşama yayılan sabırlı bir kuşatma savaşıdır.

IV. Çekirdek Çitleme Senfonisi: Kıyı Boyunca Çıtırtı Akustiği

Kordon piyasasının yürüyen aktörleri kadar önemli bir diğer unsuru, sahil boyunca sıralanmış ahşap ve demir banklara yerleşmiş olan “Statik Gözlem Heyeti”dir. Bu heyet, genellikle sitenin 55 yaş üstü teyzeleri, kayınvalideleri ve emekli beylerinden oluşur.

Bu heyetin en temel donanımı ve varoluş yakıtı, gazeteden yapılmış külahlara doldurulmuş iri taneli Dakota çekirdeğidir. Kordon boyunca denize doğru oturmuş yüzlerce insanın aynı anda çekirdek çitlemesiyle ortaya çıkan ses, rüzgarın uğultusunu bile bastıracak bir akustik yoğunluğa ulaşır:

“ÇIT… PIST… ÇIT… PIST… ÇIT… PIST…”

Bu ses, Ege gecelerinin resmi fon müziğidir. Çekirdek kırma eylemi öyle bir otomatiğe bağlanmıştır ki, bankta oturan hanımlar gözlerini önlerinden geçen kalabalıktan bir an bile ayırmadan, parmaklarıyla çekirdeği dudaklarının arasına yerleştirir, ön dişleriyle çıtlatır, içini diliyle içeri çekerken kabuğunu boşluğa doğru püskürtür.

Bankta oturan A-Blok’tan Necla Hanım ile komşusu Mürüvvet Hanım’ın sohbeti, önlerinden geçen her bireyi cerrahi bir hassasiyetle masaya yatırır:

— “Mürüvvet bak, şu geçen doktorun kızı değil mi? İstanbul’dan gelmiş. Boyatmış saçları sapsarı, pek bir havalı. Yanındaki çocuk kim acaba, bizim sitenin çocuklarına benzemiyor?”

— “Yok ayol, o yan sitedeki eczacının yeğeniymiş. Dün akşam da dondurmacının önünde gördüm ben bunları. Pek bir serbestler canım, bizim zamanımızda böyle kordon boyunda el ele gezmek nerede…”

— “Aman kızım devir değişti. Çitle şu çekirdeği bak, belediye yine tuzsuz getirmiş bunu, geçen haftaki ne güzel çıtır çıtırdı.”

Bankların altında gece yarısına doğru biriken çekirdek kabuğu dağları, kordon ahalisinin o akşamki dedikodu ve gözetleme hacminin somut bir göstergesidir. Sabahın ilk ışıklarıyla birlikte belediyenin süpürge araçları bu kabukları temizleyene kadar, sahil yolu beyaz bir çekirdek halısıyla kaplanır.

V. Gece 23.30: Kordonun Boşalışı, Açık Hava Sineması ve Balkon Işıkları

Saat 23.30’u vurduğunda kordon boyunun görünmez rejisörü sahneyi yavaşça karartmaya başlar. Denizden gelen imbat rüzgarı sertleşmiş, havaya hafif bir ayaz çökmüştür. Genç kızlar omuzlarına getirdikleri ince keten hırkalarını giyer, küçük çocuklar babalarının omuzlarında derin bir uykuya dalar.

Meşhur Roma Dondurmacısı Veli Usta, demir kepenkleri yarı yarıya indirmiştir; dondurma teknelerinin dibinde kalan son kaymak tortuları spatulayla sıyrılmaktadır. Çay bahçelerinin garsonları, boşalan masalardaki boş gazoz şişelerini ve çay tabaklarını metal tepsilere gürültüyle toplar.

Kordondan ayrılan kalabalık, beldenin sessiz, sokak lambaları sarı yanan ara sokaklarına doğru dağılır. Berk ve Can, elleri ceplerinde, saçlarındaki jölesi rüzgarda hafifçe dağılmış vaziyette siteye doğru yürürler. Ayak sesleri, iki yanındaki bahçelerden taşan hanımeli ve yasemin kokularının içinde yankılanır. Yol boyunca sitelerin bahçelerindeki otomatik sulama fıskiyelerinin “fıss-fıss-fıss” diye dönen sesleri ve balkonlardan gelen kısık sesli gece sohbetleri duyulur.

Sitenin demir kapısından içeri girdiklerinde, zemin kat balkonundaki Muzaffer Amca hala uyanıktır; masadaki pilli radyodan Türk sanat müziği dinlemekte ve ertesi sabah sahile atacağı havluların mandallarını kontrol etmektedir. Berk’e doğru başını kaldırır:

— “Saat kaç oldu Berk? Anneniz meraktan balkonda nöbet tutuyor. Hadi bakalım doğru yatağa, yarın rüzgar dinecek, sabah erken kalkın!”

Berk ve Can sessizce merdivenleri tırmanır. Türk yazlığında akşam piyasası sona ermiş, sahne kapanmıştır. Ancak herkes bilir ki yarın akşam saat tam 20.45’te, yine aynı banyolardan şampuan kokuları yükselecek, aynı jöleler saçlara sürülecek ve o 50 metrelik dondurma kuyruğunda hayat kaldığı yerden aynı iştahla yeniden başlayacaktır.